Mahir Mirişov

Yuri Mixayloviç Polyakovun satirik-postmodernist romanı olan Süddə çəpişin süjeti yarımfantastik olsa da, Rusiya ədəbi mühitinin yenidənqurma illərindəki fəaliyyətini açıq aydın göstərir. Əsərdə Viktor Akaşin adlı bir gəncin yazmadığı romana görə necə dünya şöhrətli yazıçıya çevrilməsindən bəhs edir.

Yasəmən Fateh Teymurun nəvəsi böyük Moğol hökmdarı Əkbərin milliyətcə ingilis olan qırxıncı arvadı Kandradan doğulan qızıdır. İlahi gözəlliyə malik olan Yasəmən şahzadə olsa da çox keçməkeşli həyat tərzi keçirmişdir. O, 14 yaşında ikən 30 yaşlı qardaşı Səlimin ehtiraslı məhəbbəti ilə üz-üzə gəlmişdir. Hökmdar oğlunun niyyətindən xəbərdar olduğu üçün Yasəməni Hindistandan anasının vətəni İngiltərəyə qaçırmağa məcbur qalır. Çılğın məhəbbət həyatı yaşayan Yasəmən dörd dəfə ailə qurur və bütün bu evliliklər faciə ilə sona yetir. Əsərdə tarixi hadisələr dəqiqliyi ilə əks olunur və romanda adları çəkilənlər tarixi şəxsiyyətlərdir.

S.M.Qənizadənin ""Məktubati Şeyda bəy Şirvani"" ümumi başlığı altında yazdığı «„Müəllimlər iftixarı“» hekayəsi və «„Gəlinlər həmayli“» romanı ədəbiyyat tariximizdə ilk dilogiya kimi dəyərləndirilir. Romanın bütün məzmunu əsərin baş qəhrəmanı Şeyda Məsihzadənin gündəliklərindən ibarətdir. Tədqiqatçılar birmənalı olaraq təsdiqləyiblər ki, Şeyda bəy elə Qənizadənin özüdür. Sovet dövründə bu romanın təhlili də ziddiyyətli şəkildə aparılmışdır. Müəllifin fanatizmə, geriliyə qarşı yönəldilmiş tənqidi təqdirlənsə də, Allaha inamı qəbul edilməmişdir. Bu səbəbdən də Qənizadənin fikirləri “ziddiyyətli görüşlər” kimi qiymətləndirilmişdir.

Amerikalı məşhur yazıçı Çarlz Bukovskinin ən çox oxunan və tənqidə məruz qalan romanı, bioqrafiq janrda qələmə aldığı “Qadınlar” əsəridir. Bir sıra əsərlərində Henry Chinaski adından və obrazından istifadə edən Bukovski, bu romanda da obraz olaraq Henry Chinaski adından istifadə etmişdir. Əsər Bukovskinin həyatında yer almış, aşiq olduğu və arxalarından qaçdığı qadınlardan bəhs edir. Henri Çinaskinin həyatı, normal bir insan, normal bir amerikalı həyatı deyil. Amma sevilən və çoxlu oxucu auditoriyasına malik sənət əsərlərini yaradan müəllif kimi, bu obraz çox maraqlıdır. Əsərin digər qəhrəmanları – qadınlar zərif cinsin müxtəlif baxış bucaqlı, müxtəlif taleli təmsilçiləridir. Çinaskinin aləmində onların hamısı cinsi ehtirasın söndürülməsində əsas vasitədirlər. Fərqləri cüzi istisnalardan o tərəfə keçməyib. Lidiya, Katrin, Di Di… uzun bir qadın sıralanması… Əsərlərində ümumiyyətlə cəmiyyət, xarici insanları və depressiyasını mövzu götürməsi və alkoqolizm yaxın bir həyat tərzini izah etməsiylə məşhurdur. Bunun səbəbi olaraq özünün bu həyatı yaşaması göstərilə bilər. Bukovskinin yazılarında öz həyatını yazıb yazmadığı müzakirə mövzusu olmuşdur. Pərəstişkarlarının bir qisimi bunları hazırladığını, əksəriyyəti isə yaşamadan bu tip fantastikaları etməsinin mümkün olmayacağını və o xarakterdə bir insanın bu həyatı yasamağının onsuz da təbii olduğu fikirini müdafiə etməkdədir.“Qadınlar”, Bukovskinin qadınlarla olan münasibətlərini və cinsi münasibətlərini ola bildiyi qədər açıq şəkildə qələmə aldığı ən yaxşı əsəri hesab olunur. Əsəri yazmaq üçün rahat və sərbəst cümlələrdən istifadə etməsi ilə diqqətləri öz üzərinə çəkən Bukovski, qısa-qısa hissələrdən ibarət formalaşdırdığı və dialoqların həddən artıq çox olduğu əsərdə, ən az Heminquey və Fante qədər uğurlu olduğu deyilir. Çarlz Bukovskinin digər romanlarında olduğu kimi bu romanında da alkoqol mövzusuna geniş yer verilmiş və dərin depressiya hissləri əks olunmuşdur. Bukovskinin şəxsi həyat macəralarından bəhs etdiyindən əsəri bioqrafik janrla yanaşı avtobioqrafik janrın nümunəsi də hesab etmək olar.Bu tip bir həyat yaşadığı üçün bir çox dəfə həbs olunmuş, döyülmüş hətta bəzi kitablarında adam öldürdüyünü də söyləmiş olan Bukovski həyatı, xüsusi dili və tərzi ilə Amerikan ədəbiyyatına damğasını vurmuşdur.

Yevgeni Onegin rus şairi Aleksandr Puşkin tərəfindən yazılmış mənzum romand;r. Əsəri ilk dəfə azərbaycan dilinə Səməd Vurğun tərcümə etmişdir (1936). Yevgeni Oneginin əsas mövzusu real həyatla ədəbi əsərlərdə öyrənilən həyat arasındakı fərqdir. İnsanlar oxuduqları ədəbi əsərlərin, ədəbi sənətin gerçək olduğunu zənn edir və onları həyatlarında tətbiq etməyə çalışırlar. Romantik qız Tatyana Avropa dillərində yazılmış romantik əsərləri oxuyur və həyatını onlara uyğunlaşdırmağa çalışır. Anası ona daim deyir ki, real həyat bu əsərlərə heç uyğun gəlmir. Amma burada qəribə bir paradoks yaranır; Puşkinin yaradıcılığı da ədəbiyyat əsəridir və real deyil; Bəs bu qeyri-real işin axını həqiqəti necə izah edir? Əsərdə Qərbi Avropa ədəbiyyatının klassik əsərlərinə davamlı olaraq çoxlu istinadlar edilir.Əsərin əsas mövzusu real həyatla ədəbi əsərlərdə öyrənilən həyat arasındakı fərqdir. İnsanlar oxuduqları ədəbi əsərlərin, ədəbi sənətin gerçək olduğunu zənn edir və onları həyatlarında tətbiq etməyə çalışırlar. Romantik qız Tatyana Avropa dillərində yazılmış romantik əsərləri oxuyur və həyatını onlara uyğunlaşdırmağa çalışır. Anası ona daim deyir ki, real həyat bu əsərlərə heç uyğun gəlmir. Amma burada qəribə bir paradoks yaranır; Puşkinin yaradıcılığı da ədəbiyyat əsəridir və real deyil; Bəs bu qeyri-real işin axını həqiqəti necə izah edir? Əsərdə Qərbi Avropa ədəbiyyatının klassik əsərlərinə davamlı olaraq çoxlu istinadlar edilir.

“Tərsanə” romanını oxuduqdan sonra müəyyən etmək çətin deyil ki, müəllif fəhləmövzusu ilə qəlbən, ürəkdən bağlı olan bir sənətkar olmuşdur. Fəhlə obrazınıyazıçı geniş miqyasda mənalandırırdı.“Tərsanə” romanında 1970-ci illər həyatının bir sıra zahiri tərəfləri otağın mebelindən başlamış, intellektual söhbətlərə qədər bütün təfərrüatı ilə canlandırılır. Romanı oxuduqca bəzi qaranlıq, anlaşılmayan təsvirlərə də rast gəlinir. Əsərin yazılmasından 50 ildən çox çox vaxt keçdiyinə baxmayaraq, aktuallığını və estetik dəyərini bu gün də qoruyub saxlayan, hətta bu gün də insanları düşündürən, özünə cəlb edən yaradıcılıqnümunəsidir.

“Qisas fikri hadisənin özü kimi qəfil, gözlənilmədən doğulmadı. Tədricən, hətta sonrakı hadisələrin, kənar amillərin təsiri ilə formalaşıb möhkəmləndi…” – Eyvaz Zeynalovun “Qisas” romanındandı bu fikirlər… Bu romanda cavan, istedadlı alim Sabir müəllimin cəmiyyətdə öz yerini tapa bilməməsindən, sevdiyi elm sahəsindən ayrı düşməsindən və onu təhqir edən polis rəisindən qisas almağa çalışmasından danışılır.

“Bələdçi” romanının əsas qəhrəmanı Rüstəm çox gəncdir. Əsgərlikdən təzə qayıdıb. Yaxşı oxusa da arzuladığı instituta qəbul olunmayıb. Elə buna görə də, kənd arasına çıxmağa utanır, hamıdan qaçır. Gözlənilmədən yük vaqonu bələdçisi işləyən qohumu Nuruşdan ona qoşulmaq təklifi alır. Hüquqşünas olmaq istədiyi halda yük vaqonu bələdçisi olur. Rusiyaya çaxır, konyak daşıyır. Yollarda və Rusiyanın şəhərlərində rus qızları ilə təkrarsız sevgi macəraları yaşayır…“Qisas” romanının qəhrəmanı isə orta yaşlarında istedadlı bir alimdir. Lakin əyriliklərin baş alıb getdiyi bir cəmiyyətdə özünü təsdiqləyə bilmir. Təsadüfən polis rəisi tərəfindən təhqirə məruz qalır. Onu öldürmək, qisas almaq istəyir. Məqsədinə çatmaq üçün cürbəcür vəsaitlərə əl atır. Başına maraqlı, həm də qeyri-adi hadisələr gəlir.Müəllifdən.

Hüseyn Cavid 1935-ci ildə yenə Şərq klassik poeziyasının dahilərindən birinə müraciət edib. Bu dəfə o, mütəfəkkir fars şairi Ömər Xəyyamın həyatına müraciət edərək “Xəyyam” adlı dramını yazıb. Dram 1935-ci ildə keçirilən pyeslər müsabiqəsində üçüncü mükafata layiq görülüb. Filosof mütəfəkkir Xəyyamın yaradıcılığı və keşməkeşli həyatı Hüseyn Cavidi gənc yaşlarından maraqlandırıb. Dramaturq rübai ustasının on altı müxtəlif poetik nümunəsini farscadan əruzun müxtəlif bəhrlərində dilimizə çevirərək öz əsərinə daxil edib. Əsərdə müəllif ideyanın mahiyyətinə uyğun olaraq, müxtəlif psixoloji hadisələrin təsvirində Xəyyamın poetik nümunələrindən iğtibaslar edib. Həmin iğtibaslar Xəyyamın həyat, insanlıq, məhəbbət, xeyirxahlıq fəlsəfi düşüncələri ilə səsləşir, dramatizjmi gücləndirir. İlk dəfə 1963-cü ildə çap edilmiş dramda Xəyyamla yanaşı, dövrünün böyük diplomatı Xacə Nizam (Nizamülmülk Əbu Əli Həsən ibn Əli), ismaililər hakimiyyətinin banisi Həsən Sabbah, İran Səlcuqlar sülaləsinin ikinci hökmdarı Alp Arslan, Alp Arslanın oğlu, səlcuqların üçüncü hakimi Məlikşah Cəlaləddin, Abbasiyə xilafətinin iyirmi yeddinci xəlifəsi Müqtədbillahın (Abdulla ibn Əhməd) maraqlı bədii surətlərini yaradıb. Eyni zamanda bədii təfəkkürün məhsulu olan Sevdanın (Xəyyamın sevgilisi) canlı xarakterini qələmə alıb.

Bir sıra maraqlı tarixi-bioqrafik əsərlər müəllif, tanınmış Amerika yazıçısı İrvinq Stounun “Yaşamaq yanğısı” sənədli povesti milliyyətcə flamand (hollandiyalı) olan dahi fransız rəssamı Vinsent Van Qoqun keşməkeşli həyatına, bənzərsiz yaradıcılığına həsr olunmuşdur. Yazıçının böyük ürək yanğısı ilə canlandırdığı Van Qoq obrazı bütöv bir şəxsiyyət olmaqla inandırıcı və parlaqdır. Müəllifin özünəməxsus təhkiyəsi ilə əsərin bir sıra personajları da tarixi və psixoloji səciyyə daşıyır.

Hindistanda və dünyada tam yetkin və realist istiqamətli yazıçı, görkəmli ictimai xadim, Nobel mükafatı laureatı kimi tanınan Rabindranat Taqorun “Fəlakət” romanında real həyatla mühafizəkarlıq ənənələri, feodal ailə əxlaqı ilə demokratik meyllər arasındakı konflikt, müstəmləkəçiliyə, zülm və istibdada qarşı mübarizə psixoloji inandırıcılıqla göstərilmişdir.

“İblisin intiqamı” beşpərdəli dramını Hüseyn Cavid 1937-ci ilin martında bitirib. Bu əsər müəyyən mənada dramaturqun “İblis” faciəsinin davamıdır. “İblis” faciəsində olan Iblis, Arif, Rəna obrazları “İblisin intiqamı”nda da verilib. Dram əsəri Cavidin həyat yoldaşı Müşkünaz xanımın köçürdüyü əlyazması əsasında ilk dəfə Hüseyn Cavidin seçilmiş əsərlərinin dördüncü cildində (1985) çap olunub.-Əsəri oxu.Dahi dramaturqun təxminən 1930-1932-ci illərdə yazdığı “Telli saz” dramı itib. Dramaturqun qızı Turan Cavidin köməkliyi ilə əsərin süjetini bərpa etmək mümkün olub. Onun “Xəyyam” faciəsi ilə bir dövrdə yazdığı “Şəhla” pyesi də hələlik tapılmayıb.