Novella və hekayələr

"Ev və dünya" romanı Hindistanda baş verən «Svadeşi» hərəkatını reallıqla əks etdirir. Əsərin baş qəhrəmanı Nikhleş vətənini bütün qəlbi ilə sevən bir vətənpərvər olaraq təsvir edilir. Hindistana, öz xalqına xidmət etmək fikri bir an da olsun onu tərk etmir, bunun üçün əməli yollar axtarır. O, kənd təsərrüfatını təkmilləşdirməyə, toxuculuq istehsalını təşkil etməyə çalışır. Kəndlilərin vəziyyəti, hind kahinləri və brahmanları, «Svadeşi» hərəkatı və başqa məsələlər haqqında yazıçının nöqteyi-nəzəri Nikhleş obrazında verilir. «Svadeşi» tərəfdarları camaatı ingilis mallarını boykot etməyə çağırır və buna nail olur. Çondronath-babunun «Svadeşi» tərəfdarlarına müraciətlə dediyi söz xalqın vətən və onun azadlığı uğrunda mübarizəsinin nə qədər aydın olduğunu göstərir: «Vətən ancaq torpaq deyil, vətən həm də insanlardır. Xalqın necə yaşadığını siz heç gözünüzün ucu ilə də olsa görmüsünüzmü? Onlar (o yoxsullar) ağır ehtiyac içində yaşayırlar; həyatlarını az da olsa davam etdirmək üçün var qüvvələrini sərf edərək əlləşirlər. Onlar üçün bir-iki paysanın nə demək olduğunu siz heç təsəvvür edə bilirsiniz!.. Mən qoca bir adamam, sizi təbrik etməyə, hətta sizin ardınızca da getməyə hazıram. Lakin əgər siz öz azadlıq bayrağınızı yelləyərək yoxsulların azadlığını tapdalayacaqsınızsa, onda mən sizə qarşı çıxacağam, lazım olsa ölümə də gedəcəyəm».

“Zaman çatı” hekayəsində Umay adlı bir kənd qızının sevgisi təsvir olunub. Umay qonşunun oğlunu-Gündüzü sevir. Amma bu sevgidən heç kəsin, hətta, Gündüzün belə xəbəri yoxdu. O, başqa biriinə nişanlıdır. Hekayə Gündüzün toyuna hazırlıq işlləriniin təsviri ilə başlayır. Umay bu toyqabağı hazırlıqları öz otağının pəncərəsindən izləyir, bütün bunlar ona o qədər kədərli görünür ki… Sabah onun Gündüzü başqasının olacaq. O, bunu düşündükcə əzab çəkir, ölmək istəyir. Amma qəfildən hadisələr dəyişir. Gündüzün nişanlısı qonşu kənddən olan başqa bir oğlana qaçır. Hekayənin bu yerində Umay oxucuların (dinləyicilərin) təxmin etmədiyi addımı atır…

Kitabda Təranə Vahidin hekayələri, esseləri və miniatür duyğuları yer alıb. Yazıçının dilinin gözəlliyi, deyimlərin təzəliyi, fikirlərin zənginliyi kitabı daha da oxunaqlı edir. Dünyaya fərqli baxışı olan Təranə Vahidin uğurlarından biri də qısa, aydın və sadə yazmasıdır. Amma bu sadəliyin içində ədəbiyyat deyilən bir dünya var. O dünya ki, insanları heyrətləndirməyi, düşündürməyi bacarır. Dilimizdə unudulmuş sözlər Təranə Vahid yaradıcılığında yeni ömrünü yaşayır. Belə ki, yazıçının əsərlərində qurdun, quşun, ağacın, böcəyin, daşın, qumun dil açıb danışdığı, göyün, dənizin ürəyi olduğu, təbiətlə insan arasında gözəgörünməz, doğma bağların varlığı, bir sözlə, insan təbiətin, sadəcə, bir parçasıdır fəlsəfəsi ədəbi nümunələrlə təsvir olunmuşdur.

Nəsimi dilin zənginliklərindən qəzəllərində özünəməxsus bir ustalıqla istifadə edir. Bəzən şair şeirlərini yalnız xitab və ifadəli təkrarlar üzərində qurur. Filosof-şairin poeziyası çox tez bir zamanda Orta Asiya, Türkiyə və İran xalqları arasında populyarlıq qazanır. Mənsur Həllacla birlikdə onun adı öz əqidəsi uğrunda qeyri-adi sədaqət və cəsurluq rəmzinə çevrilir. Onun əsərləri bir çox dillərə çevrilir və həmin dillərdə yazıb-yaradan şairlər onu təqlid edirlər. Nəsiminin şeirlərini xalq arasında avazla oxumaq və onun hürufi ideyalarını təbliğ etmək üstündə bir çoxları əzablara qatlaşır, hətta canlarından da keçirlər.